T�rkiye�de ve D�nya�da Bilimin Organizasyonu ve Finansmanı

Neden Bilim? Sorular ve sorunlar.

Prof. Dr. Cezmi A. Akdiş

İsvi�re Allerji ve Astım Araştırma Enstit�s�,

İmmunoloji B�l�m Başkanı

Davos, İsvi�re

�zet

T�rkiye�de bilimin organizasyonu ve finansmanındaki handikaplar ve batı toplumlarından farklılıklar ciddi boyutlardadır. Ana sorunlar, �lkede yerleşmiş bilim bilincinin olmayışına bağlı olarak b�t�ede bilime verilen yer ile birlikte personel kanunu ve maliye kanunundaki farklılıklardır. Buna ek olarak, bilimin organizasyonu ve işleyişinde; bilimsel başarı d�zeyi değerlendirilirken; doktora, doktora sonrası ve �ğretim �yesi olarak s�rd�r�len bilimsel yaşamda; bilimsel toplantıların i�eriğinde; bilim adamının �d�llendirilmesi ve denetlenmesinde; bilimin şeffaf bir şekilde finansmanında ve orijinal buluşların patentlenmesine giden yolda batı toplumları ile T�rkiye arasında nasıl bu kadar b�y�k farklılıklar ortaya �ıkmıştır, anlamak olduk�a zordur.

Summary

There are serious obstacles and differences in the organization and financing of science in Turkey compared to western world. Lacking of an established concept in the community why science and technology is necessary in the development of the country has lead to a smaller budget allocated to scientific research. In addition, employment and financial regulations for research and development show significant differences to western countries. Furthermore, there are substantial discrepancies between Turkey and the industrialized world in evaluation of scientific achievements; efficiency of scientific life during doctoral, post doctoral and academic periods; the content and input of scientific meetings; evaluation and promotion of scientists; transparently financing of science and organization of intellectual property rights.

G�n�m�zde toplumların zenginliği bilgi ve teknoloji �retimi ile doğru orantılıdır (1, 2). Gelişmiş �lkelerde end�strileşmenin ve onun getirdigi zenginligin ana kaynağı bilimsel gelişmeler sayesinde yapılan orijinal buluşlar ve onların getirdiği artı değerdir. Ticaret ile %1-30 oranında gelir elde edilirken, başka �lkeler/firmalar tarafından patentlenmiş teknoloji (know-how) transferi ile bu gelir % 1-100 oranına �ıkmakta, patentlenmiş orijinal buluşlar ise, yapılan yatırıma oranla %100 ile %10�000 arasında, �ok y�ksek d�zeyde bir kar oluşturmaktadır. Bu nedenle orijinal buluşları takip eden end�strileşme ve onun getirdiği artı değeri sağlamak i�in uygun koşullar oluşturulması, batı toplumlarının yasama /y�netme sistemlerinin ve ekonomilerinin temelini oluşturmaktadır (3). Batıda herhangi bir orijinal bilimsel buluşun patentlenmesi, �r�ne d�n�şmesi, toplum yararına kullanılması, d�nya pazarına a�ılması ve yapılan yatırımın birka� kez fazlasıyla gelire d�n�şmesi �ok organize bir şekilde, s�ratle ger�ekleşmektedir. T�rkiye�de bilim ve teknoloji ağırlıklı kalkınma modelleri ciddiye alınmış ve 1961 de Devlet Planlama Teşkilatı, 1963 de T�rkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu (T�bitak), 1993 de T�rkiye Bilimler Akademisi (T�BA) kurulmuştur. Bu �abalara rağmen diğer uluslar ile karşılaştırıldığında T�rkiye�nin bilim verileri olduk�a geri bir durumdadır (1, 2)(Tablo 1). Bunun nedeni T�rkiye�de bilimin organizasyonu ve finansmanındaki aşağıda bahsedilen sorunların ve batı toplumlarından farklılıkların olduk�a �ok sayıda olmasıdır.

ANA SORUNLAR

1. BİLİM BİLİNCİ: T�rkiye�de ger�ek anlamda �lkenin g�nencine katkıda bulunacak d�zeyde bilim ve teknoloji �retiminin olmaması, halk, siyaset ve medya tarafından bir sorun olarak g�r�lmemektedir. �zellikle son y�zyılda batı toplumlarının zenginliğinin ana kaynağının orijinal bilimsel buluşlar olduğu, T�rkiye�de tam anlamıyla bilinmemektedir. Coğrafi keşiflerin, sanayi devriminin, askeri ya da k�lt�rel emperyalizm diye tanımlanan durumların da temel kaynağının orijinal bilimsel buluşlar oldugunun farkına varılmamıştır. S�rekli olarak bahsedilen, �eşitli �retim alanlarında markalaşma isteği ve �abalarına karşın, D�nya�da kabul edilen markaların k�keninin orijinal buluş ve patent olduğunun da farkına varılmamıştır.�

Batıda informasyon teknolojisi ve globalizasyonun getirdiği yenilikler ile ekonominin, yaşam sitillerinin ve mesleklerin s�rekli değişime uğradığı a�ık olarak g�r�lmektedir. Yeni bilimsel gelişmelerin b�lge ve �lke ekonomisine yapacağı katkının �nemi s�rekli olarak irdelenmektedir. Toplum, bilimi destekleyen vakıflar ve yasa koyucular bu bilin�tedirler (4). Gelecek jenerasyonun bu bili�le yetişmesi i�in her alanda yoğun �abalar vardır (3, 5).

2. KISITLI B�T�E: T�rkiye�de bilime ayrılan para ve bilimadamlarının gelirleri kısıtlıdır. Bilim kuruluşları ekonomik sorunlarını ��zseler de, aşağıdaki nedenlerle etkin bilimsel �retim s�recine girememektedirler.

3. MALİYE KANUNLARI: T�rkiye�de bilimin finansmanı ile ilgili maliye kanunlarının Avrupa Topluluğu�ndan belirgin farklılıkları vardır. Bilimsel araştırma amacıyla (Avrupa Topluluğu 6. �er�eve programı, faz 3 klinik �alışmalar vs.) bilim adamı adına T�rkiye�ye gelen paranın, nereye yatırılacağı, nasıl kullanılacağı, nasıl denetleneceği a�ık değildir. T�rkiye�de bilimin �retilmesi i�in gerekli demirbaş ve sarf malzemesinin� ihalesinde ve alım s�ratindeki sorunlar bilimsel �retim s�recini s�rekli olarak kesintiye uğratmaktadır. Batıda bir iki g�n i�inde alınan deneylerde acil olarak kullanılacak gere�lerin, T�rkiye�de ısmarlanmasından sonra laboratuvara girmesi aylar s�rmektedir.

4. PERSONEL KANUNU: T�rkiye ve batı �lkeleri arasında personel kanunu �nemli bir fark g�sterir. Batıda bilimadamı s�zleşmeli personeldir ve yanında �alışacak s�zleşmeli bilimadamlarını (�ğrencilerini, asistanlarını, teknisyenlerini ve diğer araştırmacıları) se�me �zg�rl�ğ�ne sahiptir.

BİLİMİN ORGANİZASYONU

5. BİLİMSEL BAŞARI D�ZEYİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ: T�rkiye�de bilimsel başarı d�zeyi değerlendirilmemektedir. Sadece do�ent ve profes�r olurken yapılan değerlendirme, profes�rl�kten sonra emekliliğe kadar yaklaşık 25 yıl boyunca bir daha yapılmamaktadır.

Do�entlik ve profes�rl�k ve daha sonrası i�in bilimsel başarı değerlendirme kriterleri D�nya�da ki yeni gelişmelere g�re g�zden ge�irilmelidir. �rneğin: T�rkiye�de bilimsel yayınlarda yazarların diziliş sırasında �senior author� son isim, sondan bir �nceki isim gibi pozisyonların ne anlama geldiği�nin bilinmediği g�r�lmektedir. Bilimadamının bilimsel başarısı batı toplumlarında yapıldığı gibi aşağıdaki kriterlere g�re objektif olarak her yıl değerlendirilmelidir.

a) yayınları, yayınlarının aldığı atıf sayısı

b) aldığı �d�ller

c) aldığı araştırma grantları

d) patentleri

e) uluslararası davet edildiği konuşmalar

f) uluslararası toplantılarda oturum başkanlığı

g) uluslararası bilimsel organizasyonlarda aldığı g�revler, kongre vs. organizasyonu

h) makale ve grantların degerlendirilmesinde rol alması (peer-review)

i) edit�ryel g�revleri

6. Y�KSEK TEKNOLOJİ ENSTİT�LERİ: B�nyesinde �alışan bilim adamlarının, �niversitedeki bilim adamlarına g�re daha yoğun bir şekilde bilimle uğraştığı, kendine �zg� b�t�esi ve �zerk y�netimi olan bu kuruluşlar, batıda �ok başarılı olarak �alışmaktadırlar. T�rkiye�de de bulunan bu kuruluşların �st d�zey bilim �retmemelerinin nedeni işleyişlerini direkt olarak etkileyen bu makalede bahsedilen sorunlardır. T�rkiye�de hem �niversiteler, hem �zel sekt�r b�nyesinde yeni y�ksek teknoloji enstit�leri kurulmalıdır. Bu enstit�lerin �niversite b�nyesi dışındakilere doktora eğitimi verme olanağı gibi akademik yetenekler verilmeli, personel yasası ve diğer gerekli değişiklikler yapılarak T�rkiye�ye beyin g��n� sağlıyacak şekilde d�nyaya a�ılmaları sağlanmalıdır.

7. BİLİMSEL YAYINLAR: T�rkiye�de ne t�r yayınların bilimsel yayın olduğunun tanımlanmasında sorunlar vardır. D�nyanın herhangi bir yerinden, herhangi bir bilimadamının bilgisayarı aracılığıyla diledigi anda (10-15 sn i�inde)� ulaşamayacağı yayınların (ders kitapları, tezler) bir değeri yoktur. Biyolojik bilimler alanında, ders kitapları ve doktora tezlerinin bilimsel değerleri yoktur. Eğer i�lerinde bilimsel değeri olan bir bulgu varsa Science Citational Index�lere giren hakemli dergilerde ayrıca yayınlanmalıdır. T�rkiye�de basılıp Science Cıtational Index�lere giren bilimsel dergi sayısı �ok azdır (6). Bu sayının artırılması, yayınlanan t�m bilim dergilerinin sitasyonel indexlere (�rneğin: Biyolojik bilimler i�in Index Medicus�a) girme kriterlerini en kısa zamanda yerine getirmeleri gerekmektedir.

8. DOKTORA ve DOKTORA SONRASI: Batıda doktora �ğrencileri bilimsel gelişmelerde �ok �nemli rol oynamaktadırlar. T�rkiye�deki doktora sistemi, �ğrencilerin bilimsel olarak verimli olmalarına y�nelik bir hedef taşımamaktadır. En basit �rnek olarak batıda doktora tezleri �ğrencilerin hakemli dergilerde yayınlanmış makalelerinden oluşmakta iken, T�rkiye�de tezde yer alan �alışmanın yayınlanmamış olması şartı koşulmuştur (7). �ğrenci, doktora tezi i�in yaptığı araştırmaların hemen başında �ok �nemli bir buluş yapsa bile, tez s�resinin dolmasına kadar buluşunu yayınlamadan beklemek zorundadır. Doktora tezi 12 n�sha basılmaktadır. İ�eriği ne olursa olsun bilim d�nyası tarafından bu teze ulaşılamamaktadır. �ğrenci ve hocası �ok �nemli bir buluş yapıp doktora tezinde yayınlasalar bile, bu buluş hakemli dergide yayınlanmadığı i�in bilim d�nyasında dikkate bile alınmamaktadır.

Bilimsel yaşamda doktora sonrası �post doctoral� iki ya da �� yıllık d�nem, batıda bilime direkt olarak en etkin bir bi�imde katkıda bulunulan d�nemi oluştururken, T�rkiye�de b�yle bir d�nem ve onunla ilgili d�zenlemeler yoktur.

9. �ĞRETİM �YELERİ: Batıda �niversite �ğretim �yelerinin bilime daha fazla zaman ayırması sağlanmaktadır. Bunun en �nemli nedeni, �ğretim �yesi kadrolarının geniş olmasıdır. Ayrıca, batıda adjunct profes�r sistemi ile �zel sekt�rdeki ya da �niversite dışındaki enstit�lerdeki bilim adamlarından eğitimde yararlanılması m�mk�n olmaktadır. Bir başka ��z�m yolu olarak ise şu yeni uygulama yapılmaktadır (8). �ğretim �yelerinin iki senelik planlar ile hangi oranda bilim, eğitim ya da hizmet yapacaklarını �nceden belirlemeleri sayesinde bilime yatkın �ğretim �yelerine, bilime konsantre olmaları i�in iyi bir olanak sağlanmaktadır. �te yandan bilime yatkın olmayan �ğretim �yeleri, eğitim ve hizmet g�revini �stlenmekte b�ylece verimlilik artmaktadır.

10. �D�LLER: T�rkiye�de bilim adamlarına ve kuruluşlarına verilen �d�ller yok denecek kadar azdır. İyi bilim adamının motivasyonunda aldığı �d�ller �ok etkin bir rol oynamaktadır. �d�ller medyanın ilgisinin �ekilmesi sayesinde toplumun haberdar edilmesini ve y�nlendirilmesini sağlar. �d�ller verilirken kesinlikle adil se�im yapılmalıdır. Adil se�im sağlayacak �ok pratik bir �rnek olarak, bir �nceki yıl,� en y�ksek etki fakt�rl�, hakemli dergide yayınlanan makalenin birinci yazarına en başarılı araştırma �d�l� verilebilir. �niversiteler, belediyeler ve bilim ile ilgili vakıflar her yıl bilim adamlarını maddi ve manevi olarak destekleyecek en başarılı araştırma �d�l� vermelidir.

11. DENETLEME: Batıda bilimin organizasyonunun kuralları, bilimsel yaşamın uzun soluklu olması ve başarılı sonu�lanan projelerin yeni projeler kazandıracağı temeline dayanmaktadır. Bu nedenle bilimsel başarı, bilimin finansmanını sağlayan kurumlar tarafından etkin olarak denetlenmektedir. Başarısız bulunan bilim adamı is kaybı, pozisyon kaybı, araştırma grubunun k��lmesi gibi değişik derecelerde yaptırımlarla karşılaşmaktadır. B�yle olması son derece doğaldır.

12. BİLİMSEL TOPLANTILAR: T�rkiye�de bilimsel kongrelerin ana amacının �lkenin bilimsel gelişimine katkıda bulunması ger�eği g�zardı edilmektedir. Kongreler sadece meslek i�i eğitim verilen toplantılara d�n�şm�şt�r. Simpozyum konuşmacıları kendi yeni bilimsel verilerinden bahsetmek yerine, �niversite ��nc�, d�rd�nc� sınıflarda anlatılması gereken derlemeleri anlatmaktadır. S�zl� sunumlara �ok kısa zaman ayrılmakta, bilime katkıda bulunacak tartışma ortamı oluşmamaktadır. Poster sunumları hemen hemen hi� ilgi g�rmemektedir.

Son yıllarda �ok sayıda hekim ila� firmaları tarafından finanse edilerek yurt dışı kongrelere katılmaktadır. Bilim ile direkt olarak uğraşan, ila� firmaları ile re�ete ilişkisi olmayan bilim adamlarının yurt dışı kongrelere katılması eskiden olduğu gibi hala �ok zordur.

BİLİMİN FİNANSMANI

13. TEMEL BİLİMİN FİNANSMANI: Batıda temel bilimsel araştırmaların finansmanı, devletin ana b�t�esi tarafından etkin bir bi�imde garantiye alınmıştır (9). G��l� temel bilim araştırmaları olmayan �lkelerde �r�ne d�n�şecek bilimsel buluş yapılamayacağı uzun zamandır bilinmektedir. Ayrıca bilimsel araştırmaları destekleme amacı ile kurulan vakıflar temel bilimlerin finansmanında olduk�a etkin bir rol oynamaktadırlar.

14. �ZEL SEKT�R�N ROL�: Batıda bilimin �zel sekt�r tarafından finansmanı toplam bilim finansmanın %30-70 kadarını oluşturmaktadır (10). Orijinal bilimsel buluşlar yapıldıkdan sonra somut �r�nler ortaya konmasında ekonomik sistemin gereği olarak �zel sekt�r rol almaktadır. Bu sayede bilimsel buluşların s�ratle artı değer olması ve toplumun g�nencine katkıda bulunması sağlanmaktadır.

Bilimin �zel sekt�r tarafından finansmanını sağlamak amacıyla, batıda sermaye ile bilim adamını bir araya getirme toplantıları yapılmaktadır. Orijinal buluşu ve patenti olan bilim adamına asıl işini kaybetmeden (spin-off) firma a�ma kolaylıkları sağlanmıştır. Firmaların s�rekli olarak bağımsız bilim kurumlarına proje verme alışkanlıkları vardır ve b�t�elerinde bu ama�la s�rekli olarak para bulunmaktadır. Ayrıca �zel sekt�r firmaları orijinal buluşları patentleme konusunda ileri derecede yetkindirler.

Batıda bilimsel buluşların �r�ne d�n�şmesindeki �zel sekt�r�n rolu birka� y�zyıldır başarıyla s�rmektedir, ��nk� personel kanunu uygundur, maliye ve ihale kanunu uygundur, �niversiteler kanunu uygundur. Şu ana kadar ki uygulama her a�ıdan iki tarafı da tatmin etmiştir. Kanunlar iletişim teknolojisine, paranın globalizasyonuna,� ekonomik gelişmelere ve yeni oluşan gereksinimlere paralel olarak s�rekli yenileştirilmektedir.

15. ŞEFFAFLIK: Batıda bilimin finansmanı şeffaf olarak s�rd�r�lmektedir. Bilimi finanse eden t�m kuruluşlar kime, hangi proje i�in, ne kadar para verdiklerini topluma a�ıklamaktadırlar. T�m bilim kurumları yıllık raporlarında araştırmalarının nasıl finanse edildiğini a�ıklamaktadırlar. T�m bilim adamları konferansları ve derslerinden �nce anlatacakları bulguların herhangi bir �zel sekt�r firması tarafından finanse edilip edilmediğini bildirmek zorundadırlar.

16. PATENTLER: Batıda t�m orijinal buluşlar patentlenmektedir (10, 11). Patentlenmeden yayınlanmış buluşların �r�n haline ge�mesi pratik olarak imkansızdır. T�rkiye�de patent �ok nadir olarak yapılmaktadır. Bilim kuruluşlarının patent i�in bir b�t�esi yoktur (Avrupa�da patent masrafları yaklaşık 20'000 Euro tutmaktadır). Patent avukatlığı/mahkemeleri bir uzmanlık alanı olarak batıda etkin bir şekilde �alışmaktadır.

Şu anki koşullarda T�rkiye�de �lkenin g�necini arttıracak �ok �nemli bir bilimsel buluş yapılsa bile yukarıda bahsedilen nedenlerden dolayı, patentlenemeyecek ve �r�n haline d�n�şmesinde b�y�k sorunlar olacaktır. Ayrıca T�rkiye�de copyright yasaları etkin değildir. Hemen her �r�n�n sahtesi �ok kısa zamanda piyasaya �ıkmaktadır. Bu sorun �ok acilen ��z�lmelidir.

SONU�

T�rkiye�de bilimin organizasyonu ve finansmanındaki sorunlar kamuya ait sanayi kuruluslarının zarar etmelerine ve birer birer elden �ıkmalarına yol a�an sorunlara �ok benzemektedir. �lkenin ger�ek anlamda �ağdaş uygarlık ve refah d�zeyine ulaşması, bilim ve teknoloji �retimini arttırmak i�in gereken d�zenlemelerin s�ratle yapılmasına bağlıdır. Yapılan herhangi bir orijinal bilimsel buluşun patentlenmesi, �r�ne d�n�şmesi i�in olan engeller s�ratle giderilmelidir. Temel bilimsel araştırmaların �niversiteler, T�bitak ve benzeri devlet kuruluşları ve vakıflar tarafından en iyi şekilde desteklenmesinin gerektiği unutulmamalıdır. �zel sekt�r�n araştırma-geliştirme harcamalarını arttırmak i�in gerekli d�zenlemeler yapılmalıdır. T�bitak ve T�BA�nın b�t�esi, etkinliği ve şeffaflığı arttırılmalıdır. Bilime destek olan vakıfların sayısı arttırılmalıdır. Bilim�in gelişmesine y�nelik sivil toplum �rg�tleri yaygınlaşmalı, bir �ok gelişmiş batı �lkesinde bulunan bilim ve teknoloji bakanlığı kurulmalıdır.

Referanslar

1. Science and Technology Indicators for the European Research Area (STA-ERA) http://www. cordis.lu.

2. Devlet istatistik enstit�s� http://www.die.gov.tr/konular/bilimTel.htm

3. Education, research, and technology: promoting investment in Switzerland�s excellence. Federal Office for Professional Education and Technology. http://www.bbw.admin.ch/html/ pages/bft/2002/brosch_e.pdf.

4. Davis HT. Minnesota Institute of Technology. From the Dean. http://www.it.umn.edu/about/ dean/message.html.

5. Whitehead S.� New biotech propaganda targets children. Peace & Freedom volume: 61 no:4, 2001. http://www.mindfully.org/GE/GE3/Propaganda-Targets-Children-WILPF.htm.

6. ISI Science citational index http://www.isinet.com/isi/index.htlm

7. Doktora y�netmeliği (�eşitli �niversiteler)

8. Gent Universitesi http://allserv.ugent.be

9. Swiss National Science Foundation http://www.snf.ch

10. Broad W.J. Study finds publicly financed science is a pillar of industry. 1997 http://www.-thphys.physiscs.ox.ac.uk/users/AndrewRutenberg/Files/sci-research.html.

11. Science and Technology Indicators for the European Research Area (STA-ERA). European patents per million population. http://www. Cordis.lu/indicators/ind_eupatents. htm.

Tablo 1. �eşitli �lkelerin bilim ve teknoloji verileri

	�ABD	Japonya	Avrupa Topl.	Almanya	Ingiltere	Hollanda	Portekiz	Yunanistan	T�rkiye
Kişi basına d�şen gelir (reel harcamalara gore, 2002, Amerikan Doları)	37'600	28'000	25'000	26'600	25'300	26'900	18'000	19'000	7'000 ??
Y�ksek teknoloji �r�n� ihracatı �D�nya toplamının i�inde y�zdesi (2000/2001)	17.4	10.6	34.0	7.16	5.83	4.36	0.11	0.06	0.07
Araştırma-geliştirme harcamalarının Milli gelir i�inde� y�zdesi (2000/2001)	2.69	2.98	1.93	2.48	1.86	2.02	0.76	0.67	0.63
Y�ksek teknoloji iş pozisyonlarının Toplam iş pozisyonlarına oranı (2000/2001)	5.3	6.3	7.6	11.2	7.1	4.4	3.4	2.2	0.6
Avrupa petentleri (milyon nufus, 2000/2001)	144	135	139	270	113	184	4	6	<1
Amerika patentleri (milyon n�fus, 2000/2001)	315	250	74	134	72	94	1	2	<1
Toplam bilimsel yayın (milyon n�fus, 2000/2001)	909	629	803	771	1171	1095	289	435	109
Y�ksek sayıda sitasyon alan bilimsel yayın (milyon n�fus, 2000/2001)	38	9	19	19	31	39	2	3	<1